Annan Planı'na göre Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti haritası

Annan Planı, Kıbrıs’ın birleşme planı olarak da bilinir, Kıbrıs sorununu çözmek için Birleşmiş Milletler genel sekreteri Kofi Annan’ın bir önerisidir. Önerinin farklı bölümleri, BM’nin himayesinde düzenlenen toplantılarda her iki tarafın (Kıbrıslı Türkler ve Kıbrıslı Rumlar) ileri sürdüğü argümanlara dayanıyordu. Öneri, Kıbrıs Cumhuriyeti’ni “Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti” (Yunanca: Ενωμένη Κυπριακή Δημοκρατία) adı altında yeniden yapılandırmayı amaçlıyordu, bu da iki devletin federasyonunu içeriyordu.

Annan Planı’na göre Birleşik Krallık’ın adadaki üsleri hariç adanın tamamını Kıbrıs Rum Devleti ve Kıbrıs Türk Devleti adında federasyon ile birleştirecek ve bu iki devlet yönetimde birlikte söz sahibi olacaktı. 

Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti bayrağı
Planlanan Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti bayrağı

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 29 Haziran 1999 tarihli 1250 sayılı kararı, Kıbrıs Türk ve Rum topluluklarının liderlerini müzakerelere davet etme görevini içeriyordu. Bu çerçevede, Alvaro de Soto, 1 Kasım’da Kıbrıs konusunda BM Genel Sekreteri’nin Özel Danışmanı olarak atandı. Genel Sekreter, Kasım ayında Türkiye’yi ziyaret etti ve ABD Başkanı Bill Clinton, Türkiye ve Yunanistan’ı ziyaret etti. 3 Aralık’ta New York’ta başlayan yakınlık görüşmeleri düzenlendi. New York’taki görüşmelerin ardından, dört tur yakınlık görüşmesi Cenevre’de yapıldı. 

Genel Sekreterin görüş değerlendirmesine (8 Kasım 2000) Kıbrıs Türklerinin lideri Rauf Denktaş yanıt olarak, “iki ayrı devlet tanımlanana kadar ilerleme kaydedilemeyeceği” gerekçesiyle görüşlerden çekildiğini açıkladı. Bu kararında Türkiye tarafından desteklendi.

Yaklaşık bir yıl boyunca görüşmelerin olmaması ve dolayısıyla az bir ilerleme kaydedilmesinin ardından, Alvaro de Soto, 5 Eylül 2001’de “Genel Sekreter adına, Kıbrıs sorununa kapsamlı bir çözüm arayışını sürdürme davetiyesini Genel Sekreter’in himayesi altında gerçekleştirme çağrısını Kıbrıs Rum lideri Glafcos Clerides ve Türk Kıbrıs lideri Rauf Denktaş’a ilettiğini” açıkladı. Aynı gün Denktaş, Annan’ın davetini reddetti, ancak Ekim 2001’de Avrupa Komisyonu Başkanı Romano Prodi’nin Kıbrıs’a ziyareti onu tekrar düşünmeye sevk etti. Ziyareti sırasında Prodi, Kıbrıs’ın bir çözüm olsa da olmasa da Avrupa Birliği üyesi olacağını belirtti.

Glafkos Kliridis, Kofi Annan ve Rauf Denktaş
Glafkos Kliridis, Kofi Annan ve Rauf Denktaş

Yeni tur görüşmeler, 16 Ocak’ta başlayan ve Lefkoşa’da gerçekleşen görüşmelerdi. Eylül ayında görüşmelerin konumu Paris’e taşındı, ardından Ekim ayında toplantılar New York’ta yapıldı. New York görüşmelerinin ardından Alvaro de Soto, Genel Sekreter’den “kapsamlı bir çözümün karmaşık, entegre, hukuki bağlayıcı ve kendi kendini yürütülen bir anlaşma olması gerektiği, ilgili tarafların hak ve yükümlülüklerinin açık, belirgin ve daha fazla müzakereye tabi olmaması gerektiği” şeklinde bir mesaj okudu.

11 Kasım 2002’de Alvaro de Soto, Kıbrıs sorununun çözümü için kapsamlı bir planı Annan Planı I’i sundu. Geri bildirim alındıktan sonra, revize edilmiş bir versiyon 10 Aralık’ta (Annan Planı II) yayımlandı, bu da AB Kopenhag zirvesinden iki gün önce gerçekleşti.

Kıbrıs’ın Avrupa Birliği’ne üyelik başvurusuyla ilgili Kopenhag Zirvesi kararı öncesinde Annan Planı II’ye her iki tarafın da anlaşması için yoğun baskı uygulandı, ancak sonuç alınamadı. Yine de, zirve, Kıbrıs’ın tamamının 1 Mayıs 2004’te üye olacağını doğruladı, ancak “bir çözüm olmaması durumunda Kuzey Kıbrıs’a AB yardımlarının uygulanması askıya alınacaktır” denildi.

Karmanlis ve Erdoğan
Karmanlis ve Erdoğan

Ardından, Alvaro de Soto ve ekibinin, 28 Şubat 2003 tarihinden önce her iki tarafın da kabul edebileceği bir Plan versiyonu ortaya koymak için aceleci bir çaba sarf etti, ki bu tarih, Kıbrıs’ın AB’ye katılım anlaşmasını imzalamadan önce sürecin tamamlanabilmesi için AB tarafından belirlenmiş bir tarihti ve bu imza 16 Nisan 2003 tarihinde gerçekleşti.

2003’ün sonuna gelindiğinde ve Kıbrıs’ın AB’ye katılma tarihi yaklaştıkça, müzakereleri canlandırmak için bir dizi diplomatik faaliyetler başladı. 

Kuzey Kıbrıs’ta 14 Aralık 2003’te yapılan genel seçimler, politik manzaranın değişmesine neden oldu. Mehmet Ali Talat’ın liderliğindeki Annan Planı yanlısı partilerin koalisyonu, mevcut Başbakan Derviş Eroğlu’nu mağlup etti. Türkiye’de de seçimler, liderlik değişikliğine yol açmış ve 14 Mart 2003’te Recep Tayyip Erdoğan başbakan olmuştu. Ada’daki birleşme sürecini destekleyen Adalet ve Kalkınma Partisi önemli bir politika değişikliği uyguladı. Erdoğan, Türkiye’nin AB üyeliği konusundaki ilerlemeyi sağlamak isteyerek, “Son 40 yıldır izlenen Kıbrıs politikasını takip etmek istemiyoruz” dedi. Denktaş’ı eleştirerek, “Bu Denktaş’ın kişisel işi değil,” diye ekledi ve Denktaş’ın “Kıbrıslı Türklerin düşündüklerine ve yönetimine karşı büyüyen protestoya daha fazla dikkat etmesi gerektiğini” söyledi.

Annan Planı'na göre Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti haritası
Annan Planı’na göre Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti haritası

Erdoğan’ın müdahalesinin ardından, Kuzey Kıbrıs’taki seçim sonrası manevraların sonucunda Talat, Rauf Denktaş’ın oğlu Serdar Denktaş liderliğindeki Demokrat Parti ile ittifak kurarak bir hükümet kurdu. Ancak Rauf Denktaş, Cumhurbaşkanı ayrı bir seçimle seçildiği için görevine devam etti.

New York’ta, Genel Sekreter’e bir hakem veya arabulucu olarak yetkiler verilmesi için taraflara baskı yapıldı, ancak Kıbrıs Rum tarafı anlaşmaya yanaşmadı. 

Faz 1 başladığında, Kıbrıs’ın iki tarafının liderleri, Rauf Denktaş ve Tassos Papadopoulos, Alvaro de Soto’nun müzakereleri için neredeyse her gün bir araya geldi. Ayrıca, ayrıntılar üzerinde çalışmak üzere birçok teknik komite ve alt komite de paralel olarak toplandı. BM Genel Sekreterinin raporuna göre, çabanın 1. Fazı “siyasi düzeyde önemli bir ilerleme kaydetmedi.

Denktaş, Faz 2 görüşmelerine katılmayacağını açıkladığından “mini bir kriz” yaratmıştır. Teknik olarak Faz 2 görüşmeleri,  Kıbrıslı Türk liderin Kıbrıslı Rum liderle müzakere etmesi için orada olmadan gerçekleşemezdi ve Tassos Papadopoulos, Kıbrıslı Türk liderin olmaması durumunda katılmayı reddetme hakkına sahipti. O da sadece “Kıbrıs Türk tarafı temsil edecek güvenilir bir muhatapın gerekliliğini vurguladı” ve son Faz 1 toplantısında önemli konularda hiçbir ilerleme kaydedilmediğini belirtti.

Faz 2, 24 Mart 2004’te İsviçre Bürgenstock’ta gerçekleşmesi planlanmıştı. Türk hükümeti ile yapılan görüşmelerin ardından, Denktaş, Başbakan Talat’a ve Dışişleri Bakanı Serdar Denktaş’a tam müzakere yetkisi verme konusunda anlaştı. 

Bürgenstock’ta Türk tarafı dört taraflı görüşmeler istedi (iki Kıbrıs delegasyonu artı Yunanistan ve Türkiye), ancak Kıbrıslı Rumlar, bunun New York görüşmelerinde tartışıldığını ve reddedildiğini iddia ettiler. Yunan ve Türk temsilcilerin rolü, doğrudan müzakerelere katılmayıı içermemeliydi.

Kıbrıstaki taraflar arasındaki müzakereler için ilk toplantı 24 Mart’ta düzenlendi, ancak Talat’ın talebi üzerine iki saat önce de Soto tarafından iptal edildi.

Anna Planı Referandumu sonuçları
Anna Planı Referandumu sonuçları

Müzakerelerin sonunda yeni devletin yapısı ve haritası belirlendi. Taraflar şartları kabul ediyordu. Son haline gelen planın onaylanması için Türk ve Rum taraflarında ayrı ayrı oylamaya gidildi. 24 Nisan 2004’te Kıbrıs’ta düzenlenen ayrı eşzamanlı referandumlar, çoğunlukla Kıbrıslı Rum nüfusun BM Planı’na 75.38% Hayır oyu kullanmasıyla sonuçlandı, oysa Kıbrıslı Türk nüfusu BM Planı lehine 64.91% Evet oyu kullandı. Katılım yüksekti: Kıbrıslı Rumlar %89.18 ve Kıbrıslı Türkler %87 oranında katılım sağlamıştı.

Her iki tarafın siyasi liderleri Tassos Papadopoulos ve Rauf Denktaş, ‘hayır’ oyu kampanyası yürütürken, Talat ‘evet’ oyu için kampanya yapmış ve Türkiye’nin güçlü desteğiyle desteklenmişti. Rum tarafı’ndaki Demokratik Seferberlik ve Birleşik Demokratlar partileri Annan Planı’nı desteklerken coğunluğu oluşturan 7 parti Hayır oyunu destekliyordu. Türk tarafında ise çoğunluğu oluşturan Cumhuriyetçi Türk Partisi, Toplumcu Kurtuluş Partisi, Barış ve Demokrasi Hareketi, Birleşik Kıbrıs Partisi, Yeni Kıbrıs Partisi, Sosyalist Kıbrıs Partisi “evet” oyunu destekledi. Ulusal Birlik Partisi, Demokrat Parti ve Milliyetçi Adalet Partisi ise “hayır” oyunu destekledi.

Referandum sonrasında BM, Kıbrıslı Türklerin oylarını memnuniyetle karşıladı ve yanıt olarak ambargoyu kaldırma ve Kuzey Kıbrıs ile doğrudan ekonomik, siyasi ve sosyal ilişkileri hemen yeniden başlatma çağrısı yaptı. BM Genel Sekreteri’nin 28 Mayıs 2004 tarihli raporu, özellikle Annan’ın “Kıbrıslı Türkleri izole eden ve gelişmelerini engelleyen gereksiz kısıtlamaları ve engelleri ortadan kaldırmak” için yaptığı çağrıyı belirtti, ve “Eğer Kıbrıslı Rumlar, Kıbrıslı Türklerle siyasi eşitlik temelinde federal bir yapıda güç ve refahı paylaşmaya hazırlarsa, bunu sözle değil, eylemle göstermelidir” dedi.

Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletler ve ABD Kıbrıslı Türkler üzerindeki ambargoların kaldırılması sözünü verdi. Bu söz hiçbir zaman tutulmadı. Kıbrıs Cumhuriyeti (Güney Kıbrıs) Avrupa Birliği’ne girdi. Günümüze geldiğimizde Annan Referandumu tamamen unutuldu. Ada’nın yeniden birleşememesinden Kıbrıslı Türkler sorumlu tutulmaya devam edildi.